Wzmożone środki bezpieczeństwa finansowego to ostry instrument — Ustawa zarezerwowała go dla sytuacji wyższego ryzyka ML/TF, w których podstawowy katalog z art. 34 ust. 1 nie wystarczy. Stanowisko UKNF wskazuje cztery przypadki bezwzględnego stosowania, opisuje katalog „typowych" działań i ostrzega, że brak udokumentowanej analizy w przypadku klienta z państwa trzeciego wysokiego ryzyka może być zakwalifikowany jako niedopełnienie obowiązku z art. 147 pkt 4 lit. a Ustawy.

W tym artykule omawiamy: kiedy obowiązek stosowania środków wzmożonych jest bezwzględny, jakie procesy musi opisywać Procedura AML/CFT dla każdej z czterech sytuacji oraz jak interpretować pojęcia kluczowe — PEP, RCA, państwo trzecie wysokiego ryzyka, bank fikcyjny, transakcja nietypowa.

Trzy poziomy intensywności środków bezpieczeństwa finansowego

Art. 33 ust. 4 Ustawy nakazuje IO stosować środki bezpieczeństwa finansowego z intensywnością uwzględniającą rozpoznane ryzyko ML/TF. Stanowisko UKNF wyróżnia trzy poziomy:

  • Środki uproszczone (art. 42 ust. 1 Ustawy) — możliwe wyłącznie, gdy ocena ryzyka potwierdziła niższe ryzyko ML/TF. Nie mogą być stosowane przy podejrzeniu ML/TF lub wątpliwościach co do prawdziwości i kompletności danych identyfikacyjnych. Przykładowe katalogi w wytycznych EBA/GL/2021/02.
  • Środki podstawowe — minimalny katalog z art. 34 ust. 1 Ustawy, stosowany dla klientów ryzyka normalnego, z większą intensywnością niż w przypadku ryzyka niskiego.
  • Środki wzmożone — w czterech przypadkach bezwzględnego obowiązku oraz przypadkach z art. 43 ust. 2 Ustawy, gdy IO uzna podwyższone ryzyko.

Wyjątki od ogólnej zasady stosowania środków bezpieczeństwa znajdują się w art. 38 Ustawy.

Cztery przypadki bezwzględnego obowiązku wzmożonych środków

Stanowisko UKNF wprost wymienia cztery sytuacje, w których wzmożone środki są obligatoryjne:

  1. Relacje z osobami zajmującymi eksponowane stanowiska polityczne (PEP), członkami rodzin (RCA) i osobami znanymi jako bliscy współpracownicy — art. 46 Ustawy.
  2. Transgraniczne relacje korespondenckie z instytucją-respondentem z państwa trzeciego (siedziba poza UE) — art. 45 Ustawy.
  3. Relacje z klientami z państw trzecich wysokiego ryzyka — art. 44 Ustawy + rozp. del. (UE) 2023/2070.
  4. Transakcje nietypowe w rozumieniu art. 43 ust. 4 Ustawy.

Bezwzględny obowiązek dotyczy przypadków z art. 44–46 Ustawy.

Procedura PEP — trzy procesy w Procedurze AML/CFT

W odniesieniu do PEP Ustawa nakłada na IO obowiązek wprowadzenia procedury ustalania, czy klient lub beneficjent rzeczywisty jest PEP. Obowiązek ciąży na IO — klient ma jedynie obowiązek udzielenia informacji o swoim statusie, w formie oświadczenia pod rygorem odpowiedzialności karnej za składanie fałszywych zeznań (oświadczenie może być złożone również przez zaznaczenie pola w komunikacie zdalnym).

Pozyskiwanie oświadczeń nie jest jedyną metodą — IO mogą samodzielnie wyszukiwać informacje w ogólnodostępnych źródłach lub korzystać z komercyjnych baz danych. Sposób weryfikacji powinien być wskazany w Procedurze AML/CFT.

Procedura AML/CFT musi określać trzy procesy w odniesieniu do PEP:

1. Akceptacja kadry kierowniczej wyższego szczebla na nawiązanie lub kontynuację relacji z PEP

W formie pisemnej decyzji. Stanowisko UKNF wprost ostrzega:

  • Ustawa nie zezwala na uzyskanie akceptacji ex post — decyzja musi poprzedzać nawiązanie relacji.
  • Decyzje nie mogą być podejmowane grupowo w odniesieniu do wszystkich PEP-ów z jednej instytucji.
  • Każdy przypadek wymaga indywidualnego rozpatrzenia zarówno na etapie nawiązywania, jak i kontynuacji relacji (np. po przeglądzie okresowym, w wyniku którego IO zidentyfikuje, że klient stał się PEP-em).

2. Ustalenie źródła majątku klienta i źródła pochodzenia wartości majątkowych

Stanowisko UKNF rozdziela dwa pojęcia:

Źródło pochodzenia majątku
Pojawia się tylko przy PEP, obejmuje cały majątek danej osoby, nie tylko środki w danej instytucji. Powód: wysokie zagrożenie korupcją tej grupy klientów.
Źródło pochodzenia wartości majątkowych pozostających w dyspozycji klienta
Element czwartego środka bezpieczeństwa (art. 34 ust. 1 pkt 4 lit. b Ustawy). Zgodnie z rekomendacją FATF dotyczy środków będących przedmiotem stosunków gospodarczych z IO (np. kwoty zdeponowanej / inwestowanej).

IO mogą same ustalać te elementy (informacje publiczne, np. oświadczenia majątkowe posłów, senatorów, sędziów) lub poprosić klienta o wskazanie.

3. Bieżący monitoring stosunków gospodarczych z klientem

W okresie od dnia zaprzestania zajmowania przez klienta eksponowanego stanowiska politycznego do dnia ustalenia, że nie wiąże się z tym wyższe ryzyko ML/TF, jednak nie krócej niż przez 12 miesięcy (art. 46 ust. 5 Ustawy), IO stosują wobec klienta środki uwzględniające to ryzyko.

Wszystkie procesy stosuje się odpowiednio do członków rodziny PEP (art. 2 ust. 2 pkt 3 Ustawy) oraz osób znanych jako bliscy współpracownicy PEP (art. 2 ust. 2 pkt 12 Ustawy + Komunikat GIIF nr 42 z 12 lipca 2018 r.).

Katalog osób zajmujących eksponowane stanowiska polityczne określa art. 2 ust. 2 pkt 11 Ustawy oraz rozporządzenie MFFiPR z 27 lipca 2021 r. w sprawie wykazu krajowych stanowisk i funkcji publicznych będących eksponowanymi stanowiskami politycznymi.

Kraje wysokiego ryzyka — automatyzm z art. 44 Ustawy

Art. 44 ust. 1 Ustawy obliguje IO do stosowania wzmożonych środków bezpieczeństwa finansowego w stosunkach gospodarczych lub transakcjach związanych z państwem trzecim wysokiego ryzyka, zidentyfikowanym przez Komisję Europejską w akcie delegowanym przyjętym na podstawie art. 9 dyrektywy 2015/849.

UKNF wprost zaznacza: ustawodawca wprowadza automatyzm — IO nie ma decyzyjności, czy stosować wzmożone środki. Lista państw jest załącznikiem do rozporządzenia delegowanego Komisji (UE) 2023/2070 z 18 sierpnia 2023 r. IO powinny monitorować zmiany na liście i przy każdej zmianie zweryfikować bazę klientów.

Co istotne — Stanowisko UKNF rozszerza pojęcie „związania" stosunków gospodarczych z państwem trzecim wysokiego ryzyka. Zgodnie z pkt 4.57 wytycznych EBA/GL/2021/02 IO powinny starannie oceniać ryzyko, w szczególności gdy klient utrzymuje bliskie powiązania osobiste lub zawodowe z państwem trzecim wysokiego ryzyka. Miejsce urodzenia w jednym z państw wysokiego ryzyka lub posiadanie obywatelstwa również stanowi przesłankę do analizy klienta.

UKNF dodaje: brak udokumentowania takiej analizy, uniemożliwiający prawidłowe stosowanie środków bezpieczeństwa finansowego, może zostać uznany za niedopełnienie obowiązku stosowania środków bezpieczeństwa finansowego, co jest zagrożone sankcją administracyjną wskazaną w art. 147 pkt 4 lit. a Ustawy.

W art. 44 ust. 2 Ustawy wskazano wyjątki — wzmożone środki nie są obligatoryjne wyłącznie ze względu na siedzibę w państwie trzecim wysokiego ryzyka w przypadku oddziałów IO, jednostek zależnych z większościowym udziałem IO oraz jednostek zależnych podmiotów z państwa członkowskiego stosujących grupową procedurę AML/CFT.

W przypadku transakcji związanej z państwem trzecim wysokiego ryzyka oprócz środków z art. 44 ust. 1 IO podejmują co najmniej jedno z działań ograniczających ryzyko z art. 44a Ustawy: dodatkowe czynności w ramach wzmożonych środków, zintensyfikowane obowiązki raportowania transakcji albo ograniczenie zakresu stosunków lub transakcji.

Relacje korespondenckie — art. 45 i zakaz banku fikcyjnego

Art. 45 ust. 1 Ustawy obejmuje transgraniczne relacje korespondenckie z instytucją-respondentem z państwa trzeciego (siedziba poza UE — niekoniecznie w państwie wysokiego ryzyka). IO będące podmiotami świadczącymi usługi finansowe muszą stosować środki bezpieczeństwa finansowego oraz dodatkowe działania z art. 45 ust. 1 Ustawy.

Ustawa zakazuje IO (z art. 2 ust. 1 pkt 1–5, 7–11, 24 i 25 Ustawy) nawiązywania i utrzymywania współpracy w ramach relacji korespondenckich z:

  1. bankiem fikcyjnym — instytucją kredytową, finansową lub podmiotem prowadzącym równoważną działalność, niebędącymi częścią grupy, które nie posiadają siedziby na terytorium państwa, według prawa którego zostały utworzone, oraz nie są faktycznie zarządzane i kierowane według prawa tego państwa;
  2. instytucjami kredytowymi i finansowymi, o których wiadomo, że zawierają umowy o prowadzenie rachunków z bankiem fikcyjnym.

Definicja relacji korespondenckich znajduje się w art. 2 pkt 18 Ustawy.

Transakcje nietypowe — otwarty katalog wzmożonych środków

Art. 43 ust. 4 Ustawy definiuje transakcje nietypowe jako transakcje:

  1. skomplikowane,
  2. opiewające na wysokie kwoty, które nie są uzasadnione okolicznościami przeprowadzenia,
  3. przeprowadzane w nietypowy sposób,
  4. wydające się nie mieć uzasadnienia prawnego lub gospodarczego.

Ustawa wymaga zastosowania wzmożonych środków bezpieczeństwa finansowego oraz podjęcia działań w celu wyjaśnienia okoliczności. Ustawa nie przewiduje katalogu wzmożonych środków — zostawia ich wybór IO. Stanowisko UKNF podaje przykłady:

  • ustalenie źródła majątku klienta i źródła pochodzenia wartości majątkowych;
  • intensyfikacja monitoringu stosunków gospodarczych i bieżąca analiza transakcji (z pozyskaniem dodatkowych dokumentów);
  • częstsza weryfikacja danych z dokumentacji klienta, w tym tożsamości beneficjenta rzeczywistego;
  • rozszerzenie zakresu informacji i dokumentów pozyskiwanych od klienta (drugi dokument tożsamości, wyciąg z rachunku bankowego, umowy handlowe, rachunek za czynsz/prąd);
  • uzyskanie dodatkowej zgody kadry kierowniczej wyższego szczebla na nawiązanie lub kontynuację relacji.

Procedura AML/CFT powinna określić katalog stosowanych wzmożonych środków.

Stanowisko UKNF zwraca uwagę na nawiązywanie albo utrzymywanie stosunków gospodarczych lub przeprowadzanie transakcji okazjonalnej bez fizycznej obecności klienta, gdy wyższe ryzyko ML/TF nie zostało ograniczone w inny sposób. Zbiór dobrych praktyk: Stanowiska UKNF z 5 czerwca 2019 r., 3 maja 2022 r. i 29 września 2023 r. oraz Komunikat GIIF nr 4 z 18 kwietnia 2019 r.

Współpraca instytucji płatniczych z bankami

Stanowisko UKNF wskazuje, że w przypadku współpracy z innymi instytucjami finansowymi (w tym sektorem usług płatniczych) transakcje realizowane są na rzecz podmiotów trzecich, co może charakteryzować się wyższym ryzykiem. Ze względu na charakter relacji instytucji płatniczej z bankami konieczne może być przekazanie szerszego zakresu informacji niezbędnego do oszacowania ryzyka ML/TF i zastosowania właściwych środków.

Przykładowy zakres dodatkowych informacji wskazany jest w Stanowisku UKNF z 2 czerwca 2020 r. oraz Informacji uzupełniającej z 26 września 2022 r. do tego stanowiska.

Najważniejsze działania do podjęcia

  1. Audyt procedury PEP — czy istnieją wszystkie trzy procesy (akceptacja kadry, źródło majątku/wartości, monitoring 12+ miesięcy), czy decyzje są podejmowane indywidualnie i ex ante.
  2. Aktualizacja listy państw trzecich wysokiego ryzyka — monitoring rozp. del. 2023/2070, weryfikacja bazy klientów po każdej zmianie, ewentualne rozszerzenie listy o własną ocenę ryzyka.
  3. Test analizy „związania" — czy IO przeprowadza udokumentowaną analizę dla klientów z bliskimi powiązaniami osobistymi/zawodowymi z państwem trzecim, miejscem urodzenia lub obywatelstwem.
  4. Audyt bazy korespondentów — eliminacja banków fikcyjnych, weryfikacja zgodności z art. 45 dla respondentów spoza UE.
  5. Katalog wzmożonych środków w Procedurze AML/CFT — udokumentowany, z odwołaniem do typologii (FATF, GIIF) i triggerów uruchamiających każdy ze środków.

Jak możemy Ci pomóc?

W Legal Geek wspieramy instytucje obowiązane w opracowaniu procedury PEP, mapy państw wysokiego ryzyka, polityki banku fikcyjnego oraz katalogu wzmożonych środków. Doradzamy też przy obronie analizy „związania" klienta z państwem trzecim w toku kontroli KNF lub GIIF. Skontaktuj się z nami przez formularz kontaktowy.

Co dalej w cyklu?

Źródła

  • Stanowisko UKNF dotyczące procesów AML/CFT, sekcja „Środków stosowanych w celu właściwego zarządzania rozpoznanym ryzykiem ML/TF" — KNF
  • Ustawa z 1 marca 2018 r. o przeciwdziałaniu praniu pieniędzy oraz finansowaniu terroryzmu (Dz.U. 2025 poz. 644 t.j.), art. 33 ust. 4, 34, 38, 41, 42, 43, 44, 44a, 45, 46, 147 pkt 4 — ISAP
  • Rozporządzenie delegowane Komisji (UE) 2023/2070 z 18 sierpnia 2023 r. — EUR-Lex
  • Rozporządzenie MFFiPR z 27 lipca 2021 r. w sprawie wykazu krajowych stanowisk i funkcji publicznych będących eksponowanymi stanowiskami politycznymi — ISAP
  • Stanowiska UKNF dot. nawiązywania relacji na odległość: 5 czerwca 2019 r., 3 maja 2022 r., 29 września 2023 r. — KNF
  • Stanowisko UKNF z 2 czerwca 2020 r. + Informacja uzupełniająca z 26 września 2022 r. — KNF
  • Komunikat GIIF nr 4 z 18 kwietnia 2019 r., nr 42 z 12 lipca 2018 r. — GIIF
  • Wytyczne EBA/GL/2021/02 z 1 marca 2021 r., pkt 4.57 — EBA